Flag Counter
Flag Counter
 





Temat : O zaraniach Śląska / 1

Kategoria :  O Historii Śląska       Data : 2021-03-09 16:43:15

Śląsk w okresie przedpiastowskim. Początki podziałów klasowych.

Wytworzenie się klas i społeczeństwa klasowego dokonało się ostatecznie na Śląsku, podobnie jak i na innych ziemiach polskich, pod koniec okresu poprzedniego – W przyjętej do niedawna (przed 1960 r. LAH) w nauce polskiej periodyzacji dziejów społeczeństwa przedklasowego i wczesnoklasowego na terenie Polski wydzielano okres tzw. wędrówki ludów, zamykany chronologicznie w granicach V – VI w.

Znajdował się on między okresem wpływów rzymskich (od 0 do 400 r. po Chr.) o wyraźnej specyfice kulturowej, w którym przebiegał wzmożony rozkład wspólnoty pierwotnej, a okresem wczesnofeudalnym, scharakteryzowanym jednoznacznie i wyraźnie w stosunku do okresu wpływów rzymskich odrębnym, nowym zespołem zjawisk kulturowych IX – X w. i cechami feudalnego ustroju klasowego.

Okres zaś wędrówki ludów reprezentowany był przez stosunkowo bardzo nieliczny materiał źródłowy i bardzo złożoną problematykę historyczną, stawianą przeważnie dedukcyjnie w oparciu o źródła pośrednie, porównawcze z sąsiednich terenów geograficznych.

W periodyzacji, której zasadą jest rozwój sposobu produkcji i zmiany społeczne, brak jest podstaw utrzymywania nadal okresu wędrówki ludów. Na ten temat wypowiadało się podobnie już wielu polskich badaczy. Ostatnio przemawia za tym także pogłębiona analiza zasad periodyzacji archeologicznej, opartej na cechach kulturowych zachowanych zespołów z tego okresu. Pozwoliło to na podzielenie okresu wędrówki ludów na dwie części chronologiczne, z których V wiek, posiadający w materiale wiele elementów zbliżających go do okresu wpływów rzymskich, przydzielono do tego okresu, natomiast wiek VI – do wczesnego średniowiecza, a w naszej periodyzacji dziejów społeczeństwa wczesnoklasowego Śląska do okresu wykształcenia się początków ustroju feudalnego.

Oczywiście brak jest cezury historycznej czy kulturowej u styku tych stuleci. Wydarzenia tego okresu: dynamiczny rozwój ekonomiki, przemiany społeczne i kulturowe zazębiają się o siebie w ten sposób, w jaki nowe narasta stopniowo w starym, by w końcu przekształcić się w nową jakość.

Przyjmujemy więc, że okres wykształcenia się początków ustroju feudalnego na Śląsku rozpoczyna się w VI w. i trwa do końca IX. Okres ten zamyka w sobie ostatnią fazę wzmożonego rozkładu patriarchalnej wspólnoty pierwotnej i początek okresu wczesnofeudalnego. Zaliczamy go do epoki wspólnoty pierwotnej ze względu na żywotne jeszcze w tych stuleciach, aczkolwiek stopniowo zanikające elementy społeczne i gospodarcze, tkwiące głęboko korzeniami w poprzednim okresie.

W wiekach VI – IX na terenie Śląska wykształciły się zasadniczo elementy klasowego ustroju feudalnego w specjalnych warunkach ekonomicznych i kulturowych. Zarówno ilość, jak i jakość materiału archeologicznego z tego okresu oraz skąpe pośrednie relacje pisane wskazują na stosunkowo głęboki regres w niektórych gałęziach wytwórczości tego okresu, na ogólne obniżenie się poziomu kultury materialnej w dziedzinach dających się sprawdzić przy pomocy posiadanych źródeł archeologicznych, oraz prawdopodobnie na spadek gęstości zaludnienia.

Przyczyny tych zjawisk są złożone i w wielu swoich aspektach, także zasadniczych, na razie niejasne.

Po upadku imperium rzymskiego i rozprzężeniu politycznym oraz gospodarczym na terenie środkowej i południowej Europy w wiekach V – VI ustała ożywiona przedtem dalekosiężna wymiana handlowa i napływ przedmiotów luksusowych na teren Śląska, podobnie jak i całej Polski. Wobec braku zaś miejscowych wytwórni tego rodzaju przedmiotów na Śląsku oraz ekonomicznego w tych okresach, stwierdzany archeologicznie, nabiera bardziej jaskrawych barw, nie odpowiadających, być może, w pełni rzeczywistemu obrazowi miejscowej kultury w tych wiekach. Z tego też względu należy z dużą ostrożnością brak lub ubóstwo na Śląsku w tym okresie źródeł specjalnie reprezentatywnych ekonomicznie i kulturowo interpretować jako odbicie ubóstwa lub głębokiego regresu ekonomicznego w stosunku do poziomu kultury w wiekach poprzednich (0 – 500). W rzeczywistości bowiem ogólna kultura, ekonomika, siły wytwórcze nieustannie się w tych stuleciach rozwijały, zróżnicowanie zaś społeczne pogłębiało się. Przejawiało się to w materiale obecnie nam dostępnym archeologicznie w różny sposób, w niektórych zaś dziedzinach pozornie w bardziej prymitywnej, niższej niż poprzednio formie.

Należy się liczyć ze stosunkowo dużym odpływem ludności w tych wiekach na Śląsku na południe, głównie na Bałkany. Istniały wówczas w krajach bałkańskich dogodne warunki dla emigracji z terenów słowiańskich. Rodziny czy większe grupy ze Śląska osiadać mogły na opustoszałych po upadku niewolnictwa terenach wielkich latyfundiów na nowych prawach gospodarczej zależności feudalnej przy zachowaniu osobistej wolności. Pobudką do opuszczania na stałe Śląska przez grupy ludności mogły być narastające konflikty społeczne i ekonomiczne na Śląsku w procesie powstawania tu stosunków feudalnych i popadanie ludności wiejskiej, dotychczas wolnej, w zależność od wyłaniającej się klasy możnych. Również nie małą rolę mogła odegrać w tych wędrówkach na południe chęć łatwego pozyskania łupów w atmosferze niepokoju, która panowała wówczas na terenie większej części kontynentu europejskiego.

W pierwszej połowie IX wieku Śląsk zamieszkiwały plemiona wczesnopolskie o ustalonych nazwach, znanych także na terenie zachodniej Europy. Posiadamy akt zawierający spis plemion słowiańskich na wschodniej granicy państwa Karolingów i sporządzony wkrótce po traktacie w Verdun (943 r.), prawdopodobnie około 945 r., przez anonimowego mnicha, zwanego w nauce Geografem Bawarskim, na potrzeby militarne zachodnich feudałów. Dokument ten wylicza między innymi 13 plemion słowiańskich, wśród nich zaś czterech śląskich: Ślężan, Opolan, Gołęszyców i Dziadoszan.

gggora

Góry Opawskie: Ślęża - góra Pogan. Data 20 maja 2020 r. Korona Gór Polski 11/12. Pobrano z Wikipedii,dostęp przy źródłach.

             W opisie tym została zarejestrowana sytuacja plemienna na Śląsku, która wykształciła się zapewne w stuleciach poprzedzających datę sporządzenia dokumentu. Jak poprzednio zaznaczyliśmy, sądzimy, że początek powstania zrębów organizacji plemiennej Ślężan i Opolan sięga najprawdopodobniej schyłku okresu halsztackiego. Można też przyjąć, że w wiekach VI – VII po nar. Chr. plemiona te, podobnie jak i Dziadoszanie oraz Gołęszyce, istniały i posiadały nazwy występujące u Geografa Bawarskiego.

Informacje o plemionach śląskich zanotowane w przekazie Geografa Bawarskiego dotrzeć mogły do zainteresowanych środowisk politycznych na zachodzie Europy w formie gotowej uogólniającej (nie byłyby zbierane lub gromadzone cząstkowo) i świadczyć mogą przez to o istnieniu na Śląsku w tym okresie bliskiego kontaktu tych plemion, których siła gospodarcza i militarna oceniana była przez sąsiednie zainteresowane państewka ilością i jakością posiadanych przez nich civitates. Według Geografa Bawarskiego każde z tych plemion dysponowało czy składało się z odpowiedniej ilości civitates: „Sleenzane, civitates XV”, Dadosesani, civitates XX, Opolini, civitates XX, Golensizi, civitates V”.

Pod nazwą civitates, określającą wówczas najprawdopodobniej gród z przynależnym doń okręgiem, mogły występować u wymienionych plemion wspólnoty terytorialne, zwane na terenie Polski opolami, posiadające znane wówczas szerzej wśród plemion sąsiednich grody, w niektórych zaś wypadkach już zaczątki miast wczesnośredniowiecznych. Nie wydaje się nam, by jedynie ilość civitates świadczyła o sile militarnej i gospodarczej plemienia. Rozstrzygała o tym prawdopodobnie wielkość i siła poszczególnych civitates, które jako okręgi terytorialne, posiadające w swych granicach odpowiednią sieć osad, w tym także i obronnych, tworzyły podstawową jednostkę organizacyjną plemienia. Plemiona te były w wiekach VI – IX prawdopodobnie państewkami, których wewnętrzną strukturę organizacyjną tworzyły opola. Pozostawały one w ścisłym związku kulturowym i gospodarczym. Przemawia za tym jednolitość kulturowa i językowa tych plemion oraz wspólna nazwa terytorium, uzyskana od jednego z nich, „Ślężan”, zajmującego centralne położenie w układzie terytorialnym i mającego w ich rozwoju historycznym w tym okresie centralne znaczenie polityczne.

Cennym potwierdzeniem ścisłości przekazu Geografa Bawarskiego w stosunku do nazw plemion dolnośląskich jest tzw. dokument praski z roku 1086 ( Przyp. 3. K. Maleczyński, najstarsza zachodnia granica Polski na podstawie źródeł X wieku, Poznań 1960.)., przedstawiający stosunki częściowo z IX w., a częściowo z lat 985 – 990. Wymienia on Ślężan i Dziadoszan oraz Trzebowian, Bobrzan i Chorwatów (Chorvati). Autora tego dokumentu interesowały wyłącznie plemiona dolnośląskie, być może ze względu na zainteresowania środowiska, w którym dokument ten powstał, oraz ze względu na sytuację polityczną na Śląsku w IX wieku, w którym Dolny, a właściwie Środkowy Śląsk i plemiona Ślężanie i Dziadoszanie odgrywały dominującą rolę. Ślężanie i Dziadoszanie to plemiona, jak zaznaczyliśmy, istniejące na Śląsku od wielu wieków, natomiast Bobrzan oraz Chorwatów należałoby uważać za wczesnośredniowieczne segmentacje plemion starszych.

Dokument praski nie wymienia ilości grodów każdego plemiania, prawdopodobnie ze względu na przeznaczenie dokumentu oraz innych zasad w XI w. niż za Geografa Bawarskiego określania potęgi gospodarczej i militarnej wymienionych plemion.

Ze Śląskiem przedfeudalnym wiązane jest także przez część badaczy plemię Trzebowian, wymieniane w przekazie praskim z XI w. Obecnie jednakże jest ono traktowane w nauce jako nazwa plemienia czeskich Trzebowian i umieszcza się je koło Trzebowy.

Ślężanie zajmowali dość rozległe tereny, rozpościerające się między Górami Sowimi i Bardzkimi a Baryczą oraz od dorzecza Oławy prawdopodobnie do dorzecza Strzegomki. Największe zagęszczenie mogło występować na najżyźniejszych obszarach lessowych w dorzeczu Ślęży i Oławy. Gdybyśmy umiejscowiali 15 civitates Ślężan na terenach w ten sposób wyznaczonych, to na jedno przypadłoby do 400 km², a co najmniej do 300 km². Mieściłoby się to w granicach liczby kilometrów kwadratowych, wiązanych ze wspólnotami terytorialnymi na innych terenach Polski i Słowiańszczyzny.

Centralny ośrodek plemienny Ślężan mieścił się prawdopodobnie na terenie Wrocławia i jego okolic, być może od początku wykształcenia się zasadniczych zrębów organizacyjnych plemienia w okresie halsztackim.

Nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska Hallstatt, leżącego w Alpach Salzburskich, w krainie Salzkammergut, w Austrii, w której w II połowie XIX w. odkryto wielkie cmentarzysko. Kultura halsztacka występowala w dwóch zespołach: *  zachodniohalsztacka (identyfikowana z Protoceltami i Celtami); *  wschodniohalsztacka (iliryjska i Tracka).

Stanowiska kultury zachodniohalsztackiej obejmowały wschodnią Francję, Niemcy i Szwajcarię, a zabytki nawiązywaly do kultury pól popielnicowych epoki brązu. Natomiast stanowiska kultury wschodniohalsztackiej obejmowały: Bośnię, Hercegowinę, Siedmiogród, Słowację i wschodnie Alpy. Graniczyły one od północy ze stanowiskami kultury nordyjskiej, od wschodu łużyckich, urn domkowych, vekerzug, basarabi, od południa ze stanowiskami kultur, gollasecca, melaun, este oraz z koloniami greckimi, od zachodu ze stanowiskami katalońskiej kultury pól popielnicowych.

Ludność owej kultury trudniła się hodowlą oraz rolnictwem. Specjalizowała się również w eksploatacji, przeróbce i dystrybucji soli (Hallstatt). Obserwujemy wyraźny rozwój produkcji rzemieślniczej oraz obróbki metali. Poświadczone są dalekosiężne kontakty handlowe, co wiąże się z przebieganiem przez tereny halsztackie licznych szlaków handlowych, w tym bursztynowego. Wydarzenia polityczne i gospodarcze (bogacenie się na handlu solą) doprowadziły do wyodrębnienia się warstwy arystokracji plemiennej, czego dowodzą bardzo bogato wyposażone pochówki.

miecze

Miecze kultury halsztackiej. Autor: Johann Georg Ramsauer (1795 - 1874). Pobrano z Domeny publicznej, Wikimedia Commons.

Wskazuje na to fakt istnienia w Osobowicach dwóch grodzisk plemion kultury łużyckiej, z których jedno zaliczyć można do specjalnie okazałych ze względu na wielkość zajmowanego obszaru i wysokość zachowanych szczątków dużych wałów obronnych. W odległości kilku kilometrów od tego stanowiska w Zakrzowie odkryto trzy groby szkieletowe, tzw. książęce, z okresu wpływów rzymskich, przemawiające za istnieniem w pobliżu siedziby prawdopodobnie starszyzny plemiennej tego okresu. Wymowny też jest olbrzymi „skarb” bursztynowy odkryty w Partynicach, południowym przedmieściu Wrocławia, pochodzący również z okresu wpływów rzymskich. Ostatnie badania wykopaliskowe na Ostrowiu Tumskim we Wrocławiu wykazały także, że należy się liczyć z powstaniem tu osady w IX w., a wybudowaniem wczesnofeudalnego grodu obronnego w X wieku.

Fakt założenia w IX w. osady na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu w trudnych warunkach terenowych wyspy o dużych walorach militarnych, obronnych wskazuje na funkcje tej osady w systemie osad otwartych rolniczych, które występowały dość licznie w tym okresie w niedużej odległości od wyspy. Założyciele tej osady dążyli niewątpliwie do pomnożenia jej cech obronnych. Należy też się liczyć z tym, że osada ta od początku swego istnienia była grodem i siedzibą lub oparciem militarnym dla starszyzny plemiennej Ślężan, podobnie jak w roku 1000 była centralną siedzibą książęcą, a stała się także kościelną dla całego Śląska. Lokowanie w różnych sytuacjach topograficznych siedziby starszyzny plemiennej w okresach od halsztackiego (Osobowice), poprzez okres wpływów rzymskich (Zakrzów) do IX w. (Ostrów Tumski byłoby uzależnione od funkcji osady w konkretnych warunkach historycznych).

Historia kościoła.Obecny kościół św. Marcina stanowi jedyną ocalałą budowlę należącą do dawnego zamku piastowskiego we Wrocławiu. Powstał zapewne jako kościół fundacji klasztornej Henryka Probusa pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, a zarazem karner. Zbudowano go z cegły prawdopodobnie w latach 80 XIII wieku. Autorstwo przypisuje się muratorowi Wilandowi. Początkowo rzut kościoła składał się z podłużnego prezbiterium i przylegającej do niego od zachodu ośmiobocznej nawy. Kościół był budowlą dwupoziomową, obecnie – wobec podniesienia się przez kilkaset lat poziomu otaczającego go gruntu o parę metrów – poziom dolny jest silnie zagłębiony poniżej terenu i ma charakter krypty. Edmund Małachowicz wyraził przypuszczenie, że pierwotnie kościół miał mieć trzeci poziom w postaci empory otaczającej zarówno prezbiterium jak i nawę i połączonej mostkiem z położonymi nietypowo od wschodu zabudowaniami klasztoru, co tłumaczyłoby obecność pozostałości bardzo masywnych przypór, fundamentu filara po stronie wschodniej oraz skutego lica muru. Jednocześnie można zdaniem Małachowicza doszukiwać się analogii z ośmioboczną i otoczoną galerią kaplicą Karola Wielkiego w Akwizgranie. (Opis pobrano z Wiki-zob. przy źródłach).

kośció

Wrocław, kościół pw. św. Marcina, XIII w., (1958-1968). Przedstawiona na foto. budowla została wpisana do rejestru zabytków pod nr.ID 598590. Autorem foto jest Dawid Galus-Praca własna. Wykonano 24 września 2014, 11:35:04. CC BY - SA 3.0 Pl, via Wikimedia Commons.

O lokowaniu zaś w ogóle na terenie omawianym siedziby władz centralnych plemienia Ślężan mogły rozstrzygać takie względy, jak centralne położenie w ogóle terenów Wrocławia i jego okolic w stosunku do obszaru plemiennego, krzyżowanie się tu szlaków handlowych, z jednej strony wodnego Odrą, z drugiej lądowego przez Bramę Kłodzką, w okresach zaś późniejszych – rozwój kontatktów handlowych z południem Europy przez Bramę Morawską i Opolszczyznę, analogiczne kontakty z Pomorzem Zachodnim oraz inne względy ekonomiczne i polityczne, jak na przykład bliskość terenów północnych, z którymi prowadzono ożywioną wymianę handlowa, kulturalną itp.

Opolanie zaś ze swoimi 20 civitates mogli kontrolować dość rozległy obszar od dorzecza Nysy Klodzkiej po Toszek, Lubliniec, Olesno, Kluczbork i Namysłów, gdzieniegdzie być może przekraczając tę linię dość głęboko. W tym przypadku na opole, civitates, przypadałoby od 200 do 300 km². Centralna siedziba Opolan, prawdopodobnie począwszy najpóźniej od okresu wpływów rzymskich. Znajduje się on w odległości mniejszej od wczesnośredniowiecznego grodu-miasta na Ostrówku niż groby „książęce” w Zakrzowie od grodu na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Tego rodzaju zbieżność występowania zarówno pod Wrocławiem, jak Opolem grobów „książęcych” wskazuje na możliwość istnienia w okresie wpływów rzymskich w okolicy obu tych miejscowości i ich bezpośrednie okolice miały centralne znaczenie plemienne, prawdopodobnie ekonomiczne, organizacyjne i polityczne, i z tego względu od dawna lokowano na nich siedziby plemiennych władz centralnych.

gród

Rekonstrukcja grodu opolskiego z X - XII w. Źródło: "Najstarsze miasta na Śląsku - wystawa Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu 1968 r. Autor nie znany. Data 6 marca 2020. Pobrano z Domeny publicznej.

Począwszy od VIII wieku, jeżeli nie wcześniej, centralną siedzibą Opolan była prawdopodobnie osada na Ostrówku, północnym cyplu wyspy Pasieka, obramionej dwoma odnogami rozwidlającej się tu Odry. Przemawia za tym występowanie na Ostrówku materiałów ceramicznych i innych, wskazujących na istnienie tu osady w VII – IX wieku. Osada ta, położona podobnie jak i na Ostrowiu Tumskim we Wrocławiu, na wyspie, miała prawdopodobnie charakter obronny. Założona była na wyspie z trudnym dostępem do nadrzecznych niezalewowych terenów leśnych i uprawnych. Badania archeologiczne ostatnich lat wykazały przy tym, że gród-miasto, którego istnienie stwierdzamy w początkach wieku X, zawierać może wiele elementów tradycyjnych, przekazanych mu przez starsze fazy osady, po której nie zachowały się wyraźne, czytelne ślady, szczególnie z zakresu jej rozplanowania i konstrukcji obronnych. Pierwsze próby rekonstrukcji rozplanowania ulic i przebiegu wałów obronnych grodu-miasta na Ostrówku, oparte na posiadanych dotychczas konkretnych materiałów z badań w latach 1930 – 1956, wskazują na możliwość posiadania przez ten gród trzech bram i regularnie przebiegających do nich, przecinającym się pod kątem prostym ulic przelotowych, powiązanych przy wale od strony wewnętrznej dookolną ulicą przywalną. Tego rodzaju rozplanowanie osad obronnych sięga starożytności (castrum) i mogło być przekazane na Śląsk przez wpływy wielkomorawskie.

Gołęszyce, sąsiadujące z Opolanami i terenami Małopolski oraz Morawami, zajmowali niezbyt duży teren, odpowiadający zapewnie wielkością liczbie posiadanych przez nich według Geografa Bawarskiego 5 civitates-opoli. Jednym z grodów – opoli mógł być, jak się przypuszcza, Cieszyn nad Olzą lub sąsiedni gród Cieszyńsko-Podobora, gdzie stwierdzono ślady osadnictwa z omawianego okresu. Zapewnie i Hradec nad Opawą odgrywał w tym czasie już znaczniejszą rolę, choć wiadomości o nim ze źródeł pisanych płyną dopiero z XI wieku. Jest wtedy komorą celną na drodze do Polski i ważnym punktem obronnycm, zdobywanym na próżno przez Szczodrego. Największe zagęszczenie osadnicze Gołęszyców w tym okresie mogło występować na terenie powiatów Racibórz i Głupczyce o urodzajnych glebach lessowych, w poprzednich okresach również zwykle gęsto zaludnionych.

Dziadoszanie zajmowali żyzne tereny rolnicze po prawej i lewej stronie Odry głównie w okolicach Głogowa i Nowej Soli, ale zasięg ich granic obejmował także tereny na zachodnim brzegu Bobru przypuszczalnie aż po Nysę Łużycka. Takie ich granice na zachodzie poświadczone są już dla r. 1000. Takiemu też ich obszarowi odpowiada liczba 20 civitates, przypisane im przez Geografa Bawarskiego.

Bobrzanie, wspomniani zresztą w dokumencie praskim z r. 1086, usadowili się wzdłuż dorzecza górnego i środkowego Bobru i raczej uważać ich wypadnie za segmentację plemienia Dziadoszan, i to stosunkowo późną, jeśli metrykę tych ostatnich będziemy cofać do okresu halsztackiego. Tereny nadbobrzańskie, lesiste i z glebami niezbyt nadającymi się dla osadnictwa rolniczego, były w ubiegłych okresach historycznych zwykle bardzo słabo zaludnione. Większe skupisko osad obserwujemy w X w. nad Nysą Łużycką i pod Gubinem. Osadnictwo słowiańskie nad Bobrem mogło się pojawić zwartą, dojrzałą do samodzielnego bytu plemiennego masą dopiero w późnym okresie wpływów prowincjonalno-rzymskich.

Wreszcie Chorwaci, wymienieni w dokumencie praskim z r. 1086, zamieszkiwali przypuszczalnie okolice Kłodzka. Ewentualnym plemiennym ich ośrodkiem było jak się przypuszcza Kłodzko, gdzie w końcu XII w. spotykamy kasztelana, a więc i gród, oraz targ, sięgający może początkami swymi omawianego okresu

Brak jest podstaw do sądzenia, by omówione śląskie plemiona wczesnopolskie tworzyły w tym okresie osobny związek plemion o charakterze politycznym. Nie wyklucza to jednak możliwości istnienia między nimi ścisłej więzi gospodarczej, przejawiającej się w ożywionej wymianie różnego rodzaju produktów, oraz politycznej, skłaniającej do współdziałania w okresach zewnętrznego zagrożenia.

 

Źródła: „Historia Śląska” .Tom I, pod redakcją Karola Maleczyńskiego. Część I do połowy XIV w. W opracowaniu wzięli udział: W. Hołubowicz, K. Maleczyński. Wrocław 1960 Zakład Narodowy Imienia  OSSOLIŃSKICH. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

  1. https://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_halsztacka
  2. http://www.goryopawskie.eu/2020/06/sleza-gora-pogan.html
  3. https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Marcina_we_Wroc%C5%82awiu
  4. https://pl.wikipedia.org/wiki/Opole


Autor artykułu : W.Hołubowicz,K.Maleczyński




© Copyright Leonard Hajduk

Design www.bambynek.com